و با اين بيان از قبول آنهمه ثروت و دارايى خوددارى كرد و گنجنامه را پس فرستاد . سپس نظام الملك مىگويد بر خلاف اسماعيل سامانى كه به حكم تقوى و پاكدامنى چنان كرد . اميران اين زمانه « . . . از بهر دينارى حرام باك ندارند كه ده حرام را حلال گردانند و حق را باطل كنند و عاقبت را ننگرند ؟ » « 88 » ابن حوقل ، ضمن توصيف ماوراء النهر ، از حسن سياست آل سامان سخن مىگويد و مىنويسد كه : « در سراسر مشرق حكومت آل سامان استوارتر و عده‌شان بيشتر و ساز و برگشان كاملتر و منظمتر و عطايايشان بيشتر و جيرهء سربازانشان فراوانتر و بيستگانىشان مداوم‌تر است . با آن‌كه جبايتها و خراجها و اموالشان در خزانه‌ها كمتر است . . . من منصور بن نوح را ديدم كه در هرسال چهار جيره به طور مداوم و لا ينقطع مىداد و هر جيره در سر نود روز ( 3 ماه ) پرداخت مىشد . و نخست به غلامان و خاصان و سران لشكر و سپس به ساير كارگزاران مىپرداخت . . . در زمان اين پادشاه و پدرش در همهء نواحى با وجود مبالغى كه در موارد لزوم خرج مىشد ، مال فراوان به دست عاملان باقى مىماند و اين امر موجب آن بود كه دادگسترى و انصاف نسبت به رعيت و مراقبت خاصان عملى شود و به همين سبب ، اعمال ماوراء النهر پر از قاضيان و كافيان و بنداران و واليان است كه مقررى آنان تقريبا مساوى است ؛ چنان‌كه مقررى قاضى به اندازهء مقررى صاحب بريد است . . . اگر قاضى را عطايى باشد صاحب بريد را نيز نظير آن خواهد بود ، از آن جمله است بيستگانى صاحب بريدان در ولايت خراسان و ماوراء النهر كه ارقام زير وضع هر كدام از آنان را نشان مىدهد : سمرقند 750 درهم ، خجند 300 درهم ، سرخس 500 درهم ، نيشابور 3000 درهم . چاچ 700 درهم ، هرات 1000 درهم ، طالقان 300 درهم ، . . . هرگاه يكى از كارگزاران مذكور در « بريد » يك درهم بگيرد ، قاضى نيز در صورتى كه در اين ناحيه باشد و در همان‌جا حكومت كند ، يك درهم مىگيرد . و همچنين است كارگزاران ديگر آنجا از بندار و صاحب معونت . اين بود مختصرى از وضع دولت اصحاب خراسان ( آل سامان ) و عظمت و بزرگوارى آنان . » ريچاردن فراى در صفحهء 186 كتاب پرارج خود ، بخارا ، سازمان حكومتى سامانيان را مورد مطالعه قرار مىدهد و مىنويسد : « . . . اكنون ببينيم بر سر دولت سازمان‌يافته و دستگاه ادارى آن ، كه به دست اسماعيل و جانشينان بلافصل وى تأسيس شد ، چه آمد ؟ در متون و مآخذ ، در باب كارهاى اسماعيل سامانى مطالبى آمده است ، و گرچه تمايلى در بين نويسندگان وجود دارد كه اقدامات و محسنات سلاطين يك سلسله را به مؤسس آن سلسله نسبت دهند ، معهذا اقدامات اسماعيل سامانى فى نفسه اندك نبوده است ؛ مسلما منظم كردن اوزان و مقادير را در قلمرو سامانيان به اسماعيل نسبت مىدهند . . . اغلب ساختمان هاى دولتى بايستى به مرور تكميل شده باشد و نمىتوان كليهء آنها را از بناهاى نخستين امير سلسلهء سامانى دانست . دستگاه ادارى تا آن حد كه تعيين آن امكان‌پذير باشد ، همچنانكه معمولا در همهء نظامهاى ادارى ديده مىشود ، دائما توسعه مىيافت و تنها تغيير عمده‌اى كه در

--> ( 88 ) . همان ، ص 27 .